که رحمتگر و مهربان خلق راست
چو قرآن بخوانی تو ای مصطفی تلاوت نمایی کلام خدا
میان تو و کافران کردگار حجابی کشد محکم و استوار
به دل هایشان پرده افکنده ایم بسی بذر ظلمت پراکنده ایم
که تدبیر ایشان بگردیده سست نفهمند معنای قرآن درست
بکردیم سنگین همی گوششان که از حق نجویند هرگز نشان
چو قرآن بخوانی بر این منکران بگویی که یکتاست رب جهان
ز گفتار تو سخت تابند روی گریزان بگردند ز آن سمت و سوی
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
نه تنها زمین بلکه هفت آسمان ستایش نمایند رب جهان
نبودست چیزی و نه هیچکس جز آنکه کند ذکر یزدان و بس
ستایش نمایند و ذکر خدا نفهمید تسبیحشان را شما
بسی بردبارست پروردگار غفورست بر بندگان کردگار
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
ادا کن حقوق همه قوم و خویش هرآنکس که داری تو نزدیک خویش
ز مسکین بکن دستگیری تو چند بده حق ابن السبیل نژند
از اسراف و تبذیر پرهیز کن بکن ریشه آن خود از بیخ و بن
ز اخوان شیطان شمار آنکسی که تبذیر را پیشه سازد بسی
که شیطان بود آنکه کفران بکرد ز درگاه یزدان شود زود طرد
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
به قلب شما هر چه باشد نهان بداند به از خود،خدای جهان
چو در قلبتان هست خیر و صلاح شما رابه دل هست میل فلاح
بیامرزد ایزد کسی را گناه که سازد تضرع به یکتا اله
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
همیشه پر و بال لطف و خضوع بگستر به درگاهشان با خضوع
بکن روی خود را به پروردگار بگو این سخن را تو با کردگار
همانسان که آنها در لطف و ناز ز خردی به رویم نمودند باز
تو در حق آنها ترحم نما بکن مهربانی بر ایشان روا
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
خداوند همی راندست حکمی سزا که جز او مخوانید کس را خدا
به نیکی بکوشید بر والدین شما راست بر گردن این حق و دین
و گر سالخورده بگشتند و پیر بگشتند در چنگ پیری اسیر
مگویید چیزی که رنجند از آن چه خود آشکارا بود چه نهان
مبادا که آزار و شر و ضرر رسانید هرگز به مادر پدر
سخن چون بگوئید اندر کلام بگویید با عزت و احترام
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
هر آنکس که دنیا نماید طلب ببیند چنین نعمتی را ز رب
به هر کس بخواهد ببخشد خدا به قدری که ثبت است اندر قضا
به دوزخ ز خشم ببیند شرار فتد در دل نار مذموم و زار
کسانی که خواهند ، دیگر جهان نمایند طاعت به حد توان
به شرطی قبولست این سعی و کار که باشد مومن به پروردگار
که بر هر دو ملت رسانم مدد که خیر خدا هر دو را می رسد
فراوان بود لطف یکتا اله کسی نیست محروم از آن هیچگاه
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
هر آنکس که او یافت راه درست به نفع خودش آن ره نیک جست
هرآنکس که او بر ظلالت شتافت زیان خودش گمرهی را بیافت
کسی بار دیگر کسی را به پشت نخواهد کشیدن ز ریز و درشت
نه هرگز بیاید عذابی فرا به قومی که ناید ، رسول از خدا
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
بلی آدمی آخر سرنوشت هر آن کار کردست از نیک و زشت
به هنگام حشر و درو کردنش چو طوقی بیفتد همه گردنش
کتاب عمل را برون آوریم به پیش دو چشمش فرو گستریم
بود نامه ها باز ، در یک زمان توانند بینند اوراق آن
پس آنگاه آید بر انسان خطاب که اکنون تو،بر خوان،خودت این کتاب
نظاره گری نیست غیرازتوکس حساب خودت را برو خود برس
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
دو آیت بود ، روز و شب ، آشکار نمایان بگردانده پروردگار
چو از آیت تیره شب کاستیم برآید همی روز ، چون خواستیم
که سازید در روز ، روزی طلب ز خوانی که از فضل گسترده رب
حساب همه سالها را شما بدانید از لطف یکتا خدا
حقایق یکایک بگردد بیان به تفضیل گفتیم آن را عیان
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
اگر توبه سازید ، یکتا خدا امیدست رحمت کند بر شما
و گر سوی عصیان بگردید باز به آیین ظلمت بپویید باز
خدا نیز خواهد کند بازگشت به خشم و مجازات در سرگذشت
که زندان کفار باشد سقر بیفتند و سوزند در آن مقر
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
همانا که قرآن شود راهبر به راهی کز آن نیست پاینده تر
بر آنها که دارند ایمان به رب نمایند کار نکو روز و شب
بشارت دهد بر ثوابی کبیر که یابند هر کس ز خرد و ز پیر
ولی هر کسی را که بر آخرت نیاورده ایمان و بر عاقبت
مهیا نمودست یزدان پاک عذابی که باشد بسی دردناک
ترجمه شعری از امید مجد
مفسران و محدثان اسلامى نزول آيه را در روز غدير يادآور شدهاند. و ما در اين جا به بخشى از اين مدارك اشاره می كنيم. و اگر مدارك شيعه را در اين مورد، بر مدارك اهل سنت اضافه كنيم، قهراً مسأله به عالىترين حد از «تواتر» مىرسد.
علاقمندان می توانند به كتابهاى ياد شده در زير مراجعه كنند در اين كتابها كه همگى به قلم دانشمندان اهل سنت نوشته شده است تصريح شده كه اين آيه در روز «غدير» نازل گرديده است. مانند:
1- الولاية تأليف طبرى (متوفاى 310 ه').
2- تفسير ابن كثير شامى، (774 ه') ج 2، ص 14.
3- تفسير الدرالمنثور سيوطى شافعى، متوفاى (911 ه') ج 2، ص 259 و الاتقان، ج 1، ص 31 (طه 1360).
4- تاريخ ابوبكر خطيب بغدادى، متوفاى (43) ج 8، ص 290.
5- شيخ الاسلام حموينى، در فرايد السمطين باب 13.
6- خوارزمى، متوفاى (568 ه') در مناقب ص 80 و 94.
7- تاريخ ابن كثير، ج 5، ص 2101.
8- تذكره سبط ابن جوزى حنفى، متوفاى (654) ص 18.
علامه عاليقدر مرحوم امينى در كتاب جاويد «الغدير» ج 1، ص 230 به بعد، اقوال و روايات وارد از طريق اهل سنت را كه همگى گواهى می دهند كه آيه «اليوم اكملت» در روز غدير نازل شده است به تفصيل نقل كرده است... اما روايات شيعه درباره شأن نزول آيه شريفه، در كتابهاى مربوط به امامت و در تفاسير معتبر موجود می باشد.
نكاتى چند در مورد آيه
1- گروهى از مفسران مانند فخر رازى در «مفاتيح الغيب» و آلوسى در «روح المعانى» و عبده در «المنار» نقل مىكند كه پيامبر پس از نزول اين آيه، بيش از هشتاد و يك روز عمر نكرد.
هرگاه وفات رسول خدا (طبق نقل كلينى در كافى و نقل اهل سنت) روز دوازدهم ربيع اتفاق افتاده باشد، روز نزول آيه، روز هيجدهم ذى الحجه، روز غدير خواهد بود. البته مشروط بر اينكه روز غدير، و روز وفات پيامبر را حساب نكنيم، و دو ماه از سه ماه را پشت سر هم، 29 روز بگيريم.
2- بسيارى از روايات كه نزول آيه را روز غدير معرفى می كنند، يادآور می شوند كه پيامبر پس از نصب على (ع) براى خلافت چنين فرمود:
«الله اكبرعلى اكمال الدين و اتمام النعمة و رضا الرب برسالتى و بالولاية لعلى (ع) من بعدى» ۱
« سپاس خداوندى را بر تكميل آئين، و اتمام نعمت، و رضايت او بر رسالت من و ولايت على (ع) پس از من ».
همان طور كه ملاحظه می كنيد: پيامبر، مضمون آيه مورد بحث را در كلام خود وارد كرده است و اين خود می رساند كه آيه ياد شده درباره روز غدير نازل گرديده است .
3- در حالى كه اين دلائل قطع آور، بر استقلال آيه گواهى می دهند ولى خود آيه در لابلاى احكام مربوط به گوشتهاى حلال و حرام قرار گرفته است، و نكته آن برافراد آگاه از اوضاع صدر اسلام مخفى و پنهان نيست زيرا تاريخ و حديث صحيح گواهى می دهند كه پيامبر خواست، وصيتنامه اى براى امت خود تنظيم كند كه پس از وى گمراه نشوند وقتى شخصيتهاى متنفذ پى بردند كه پيامبر می خواهد درباره خلافت مطلبى بنويسد فوراً او را به هذيان گوئى متهم كردند. ۲
اين حادثه و مانند آنها كه تاريخ يادآور آنها است، حاكى است كه افرادى در آغاز اسلام درباره مسئله خلافت و جانشينى رسول گرامى، حساسيت خاصى داشتند و براى انكار آن حد و مرزى نمی شناختند.
به خاطر چنين شرائط حاكم بر جوّ نزول آيه، و براى محافظت آيه از هر نوع تحريف و تغيير، از يك اصل عقلائى پيروى شده است، و آن پوشانيدن شيئى نفيس با يك رشته امور ساده كه كمتر مورد توجه قرار می گيرد.
در اين جا رسول گرامى به فرمان خدا مأمور است آيه مربوط به جانشينى را در ميان مطالب ساده قرار دهد تا كمتر مورد توجه مخالفان سرسخت قرار گيرد و از اين طريق اين سند الهى به دست آيندگان برسد.
و همگى می دانيم وضع و قرارگيرى هر آيه اى در هر جايى از سوره ها به فرمان پيامبر و دستور او بوده است و اصولاً جمع آورى قرآن به همين صورت، مدركى جز دستور پيامبر ندارد، و تاريخ جمع آورى قرآن به وسيله ياران او، فاقد ارزش تاريخى است و فقط كار ياران او نگارش قرآن به لهجه واحدى و طرد ديگر لهجه ها بوده است. و مشروح اين قسمت را بايد در تاريخ قرآن خواند.
تفسير منشور جاويد، ج 7، ص 339 - 349.
در رويداد «غدير» گذشته بر آيه «تبليغ» يعنى آيه: «يا اَيّها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك» دو آيه ديگر نازل شده و به حادثه رنگ ابدى و جاودانى بخشيده است اين دو آيه عبارتند از:
1- آيه اكمال دين .
2- آيه سؤال عذاب.
اينك پيرامون هر دو آيه به بحث و گفتگو می پردازيم :
«اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم و اخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام ديناً» 1
«امروز كافران از (نابودى) دين شما نوميد شدند از آنان مترسيد و از من بترسيد، امروز دين شما را تكميل كردم و نعمت خود را به پايان رسانيدم و اسلام را به (عنوان) دين، براى شما برگزيدم».
دقت در مضمون آيه اكمال دين، می رساند كه روز نزول آيه حادثه بسيار مهمى رخ داد، كه مايه نوميدى دشمنان از پيروزى براسلام و موجب كمال دين و به پايان رسيدن نعمتهاى معنوى خدا شده است اكنون بايد ديد چه روزى می تواند حامل چنين نويدهائى باشد، و با اين خصوصيات و نشانه ها خود را در عرصه تاريخ نشان دهد؟
1- آيا روز فتح مكه می تواند داراى چنين خصوصياتى باشد؟ به طور مسلم نه، زيرا در آن روز پيمانهاى مسلمانان با مشركان به قوت خود باقى بود و هنوز مراسم حج بسان عصر جاهلى برگزار می شد،و قسمتى از احكام اسلام پس از آن فرود آمده است از اين جهت نه يأسى بركافران منطقه مستولى شده بود ونه آئين به معنى بيان فروع و نه به معنى تحكيم پايه هاى آن، تكميل گرديده بود.
2- آيا روز اعلام بيزارى از مشركان می تواند مظهر چنين روزى باشد، به تصور اينكه يأس و نوميدى در چنين روزى بر مشركان مستولى گرديد؟ باز میگوئيم نه، زيرا بيان دين به معنى احكام در آن روز پايان نيافته بود به گواه اينكه قسمتى از «حدود» و «قصاص» و احكام مربوط به «كلاله» پس از اعلام بيزارى نازل گرديده است. بنابراين تنها مسأله يأس نشانه آن روز نيست، بلكه يأس توأم با تكميل آئين؛ و هرگز در روز اعلام بيزارى اين دو نويد، به صورت توأم، در آن روز تحقق نپذيرفته بود.
اكنون بايد ديد روزى كه حامل اين نويد گرانبها بود چه روزى بوده است؟!
گروهى نظر می دهند كه اين روز، همان روز «عرفه» سال دهم هجرت است كه در تاريخ به نام «حجةالوداع» معروف است ولى با توجه به حوادث تاريخى اين دو نويد گرانبها در چنين روزى تحقق نپذيرفت.
اما مسأله يأس و نوميدى به دو صورت می تواند مطرح گردد:
که رحمتگر و مهربان خلق راست
الا ای پیمبر هر آنچه خدا به تو کرد نازل ، بگو خلق را
اگر خود کلام خدای جلال بر آنها نگوئی تمام و کمال
ادائ رسالت نکردی تمام در این کار ننموده ای اهتمام
از آزار مردم یگانه اله ترا در همه حال دارد نگاه
که کفار دون را خداوندگار نخواهد کند عاقبت رستگار
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر ومهربان خلق راست
خدائی که افراشت نیلی سپهر زمین را بگسترد اینسان ز مهر
بباراند از آسمان آب را که بیرون کند میوه ناب را
که آن میوه ها را یکی کردگار کند روزی خلق در روزگار
مبادا کسی را همانند او بخوانید کاین کار نبود نکو
اگر چه بدانید آن لایزال نه مانند دارد نه مثل و مثال
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
همان مردمانی که بر کردگار بیارند ایمان و دارالقرار
که دل های آنها به یاد خدا همی گیرد آرام و یابد صفا
همانا بدانید یاد خداست که آرام دلها و رمز شفاست
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
وفادار باشید بر عهد خود به هرزه نگوئیدشدآنچه شد
چو خوردید سوگند بر کردگار بدارید آن عهد را استوار
که حق را گرفتید برخود گواه بداند چه گویید ، یکتا اله
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
چنین گفت بر خلق،پروردگار که روزیست روز جزا و شمار
که ازصدق خودمردم راستگو نصیبی بیابند خوب و نکو
بیابند آرامشی در جنان که جویست زیر درختان آن
همیشه بمانند در آن بهشت برآنها رقم خورده این سرنوشت
از آنهاست خشنود یکتا خدا که هستند آنها هم ،از حق رضا
بلی اینچنین است فوز عظیم که بر بندگان نکو می دهیم
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
همانا خدائیست یکتا اله که تابان نمودست خورشید و ماه
چنان کرد تنظیم پروردگار که با گردش ماه در روزگار
بدانید ایام هر سال و ماه بدانید آن را بدینگونه راه
اموری چنین را یکی کردگار نکردست جز مصلحت برقرار
که براهل دانش بدینسان عیان بکردست آیات خود را بیان
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
چه کس ملک هستی نمودست درست دگر باره خواندبه خود چون نخست
کنون کیست از آسمان و زمین شما را بدادست روزی چنین
مگر غیر از الله باشد اله جز او هر چه خوانند باشد تباه
چو گویند ربی بود جز خدا بگو حجت آرید بر مدعا
بگو در تمام زمین و آسمان خدا هست آگه ز غیب و نهان
که داند که کی زنده گردد ز گور ؟ چه هنگام می آید اندر حضور
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
تلاوت بگردد چو آیات ما همان روشن آیات یکتا خدا
در آن لحظه ان منکران کز عناد ندارند ایمان به روز معاد
بگویند داری اگر اقتدار کتابی دگر غیر قرآن بیار
و یا اینکه تبدیل ساز این کتاب کتابی دگر را بکن انتخاب
بده ای پیمبر جواب سخن که اینکار هرگز نیاید ز من
که تبدیل آیات یکتا خدا کجا می توانم نمایم کجا ؟
بجز آنچه که وحی آید به من اطاعت نورزم ز دیگر سخن
اگر سر بپیچم ز پروردگار به خشم الهی بگردم دچار
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
بترسید ای مردم از کردگار که خلق جهان راست پروردگار
همان کردگاری که چون آفرید ز یک شخص کردی شما را پدید
پس از او خدا جفت او کردخلق که از آن دو تن خاست بسیارخلق
در اطراف عالم بسی مرد و زن قدم در نهادند از آن دو تن
بترسید ز ایزد که بر نام او نمایید با یکدیگر گفتگو
نه در باب ارحام غفلت رواست که ایزد مراقب به کار شماست
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
الف لام میم است و آنگاه صاد ز سوی خداوند صاحب معاد
کتابی بزرگ از خداوند جود به تو ای محمد بیامد فرود
از انکار مردان باطل پسند مبادا ترا سینه گردد نژند
کنون مردمان را ز روز جزا بترسان و از خشم یکتا خدا
به مردان مومن بشارت بده زمژده بساطی بر ایشان بنه
ترجمه شعری از امید مجد
که رحمتگر و مهربان خلق راست
چو شیرین بود آب یم بر وفور نباشد چو بحری که تلخ است و شور
شگفتاکه ازهردویم همچوهم رسد بر شما گوشتی بیش و کم
بیارید زیور از آنها برون بپوشید آن زینت گونه گون
ببینید کشتی در آنها روان بجوئید روزی ز فضلش گران
امیدست شکرش بگوئید چند چو گردید از نعمتش بهره مند
ترجمه شعری از امید مجد
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ﴿۱﴾ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ ﴿۲﴾ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ ﴿۳﴾ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ ﴿۴﴾ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ ﴿۵﴾
شروع به نام خدای بی حد مهربان و بی نهایت رحیم
ما آن را در شب قدر نازل کردیم، و تو چه فهمیدی که چیست شب قدر، شب قدر بهتر است از هزار ماه، فرود می آیند فرشتگان و روح در آن به دستور پروردگارشان بر هر کار، امان است، آن شب تا طلوع صبح است.
خلاصه تفسیر
بدون شک ما قرآن را درشب قدر فرود آوردیم، (تحقیق نزول قرآن در شب قدر، در سورۀ «دخان» گذشت) و جهت (تشویق بیشتر فرمود) شما چه می دانید که شب قدر چه چیزی است، (پاسخ در آینده می آید که) شب قدر از هزار ماه بهتر است، (ثواب عبادت گزاری در هزار ماه چقدر می باشد، ثواب عبادت در شب قدر از آن بیشتر است. (کذا فی الخازن)) و آن چنان شبی است که در آن شب فرشتگان و روح القدس (جبرئیل) به دستور پروردگارشان با هر امر خیر (به سوی زمین) فرود می آیند ( و آن شب از اول تا آخر) سلام است، (چنان که در حدیث بیهقی از حضرت انس مرفوعا روایت شده است که حضرت جبرئیل علیه السلام، در شب قدر همراه با گروهی از فرشتگان می آید، و هر کسی را که ببینند که در قیام و قعود مشغول است، بر او درود می فرستند، یعنی برای او دعای رحمت می کنند، خازن از ابن الجوزی در این روایت «یسلّمون» را نیز اضافه نموده اند، یعنی دعای سلامتی می کنند، و حاصل یصلون نیز همین است؛ زیرا رحمت و سلامتی لازم و ملزوم یکدیگر می باشند، همین را قرآن به لفظ «سلام» یاد فرمود، و مراد از امر خیر نیز همین است، و نیز در روایات آمده است که توبه در این شب قبول می شود، درهای آسمان باز می گردند، و فرشتگان بر هر مومن سلامی می گویند.(کذا فی الدر المنثور)، انجام این امور توسط ملائکه و موجب سلامتی آن، امری است ظاهر، مراد از امر، آن اموری است که در سورۀ «دخان» به عنوان امر حکیم و طی شدن آن را در شب قدر ذکر فرمود، و) آن شب قدر (با همین صفت و برکت) تا طلوع فجر می ماند. (این طور نیست که در قسمتی از این شب برکت باشد و در قسمت دیگر نباشد.)
همه کتب آسمانی فقط در رمضان نازل شده اند
حضرت ابوذر غفاری روایت نموده است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: صحیفه های حضرت ابراهیم به تاریخ سوم رمضان، تورات در تاریخ ششم، انجیل در تاریخ سیزدهم و زبور در تاریخ هیجدهم رمضان نازل گردیده است، و قرآن کریم به تاریخ بیست و چهارم رمضان بر رسول خدا صلی الله علیه وسلم نازل شده است. (مظهری)
{تنزّل الملئکة و الروح} مراد از روح، حضرت جبرئیل امین است. حضرت انس روایت نموده است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: هرگاه شب قدر بیاید، جبرئیل با جمع بزرگی از فرشتگان به زمین فرود می آیند، و برای همه بندگان خدا از مرد و زن که به نماز یا ذکرالله مشغول باشند، دعای رحمت می کنند. (مظهری)
{من کل أمر} در اینجا حرف «مِن» به معنای «با» است. چنان که در «یحفظونه من أمر الله» [رعد،11] «مِن» به معنای «با» به کار رفته است، یعنی فرشتگان تمام وقایع پیش آینده تقدیر در سال را با خود همراه گرفته به زمین فرود می آیند.
بعضی از مفسرین مانند مجاهد و غیره {من کل امر} را به {سلام} متعلق دانسته و آن را چنین معنی کرده اند که این شب از هر شر و آفت و چیزهای بد، سالم است. (ابن کثیر)
{سلم} در اصل عبارت «هی سلام» است. لفظ «هی» حذف شده است، یعنی این سلام و سلامتی است، و کاملا خیر است، که نامی از شر در آن نیست. (قرطبی) و بعضی گفته اند که تقدیر عبارت «سلام هو» است، و آن را صفت «کل امر» قرار داده اند، و معنایش اینکه این فرشتگان هر آن امری را برداشته می آیند که خیر و سلام باشد. (مظهری)
{هی حتی مطلع الفجر} یعنی این برکات لیلة القدر مختص قسمتی از شب نیست، بلکه از آغاز شب گرفته تا طلوع فجر ادامه خواهد داشت.
سر آغاز گفتار نام خداست که رحمتگر مهربان خلق راست
